
درآمدزایی از داده چیست؟ چگونه دادههای کسبوکار را به درآمد تبدیل کنیم؟
11 شهریور 1404دادههایی که امروز فقط جمعآوری میکنید، ممکن است فردا به یکی از منابع درآمد کسبوکارتان تبدیل شوند.
تقریباً هر کسبوکاری هر روز حجم زیادی از داده تولید میکند؛ از اطلاعات خرید مشتریان و عملکرد فروش گرفته تا رفتار کاربران در وبسایت، نتایج کمپینهای بازاریابی و تعامل مشتریان با محصولات. اما داشتن داده لزوماً به معنای خلق ارزش نیست. بسیاری از شرکتها اطلاعات زیادی در اختیار دارند، ولی هنوز نمیدانند چطور از آنها برای افزایش درآمد، بهبود محصولات یا ایجاد مزیت رقابتی استفاده کنند.
مقالهای از Harvard Business Review با عنوان «How to Monetize Your Data» به همین مسئله میپردازد: چطور میتوان دادههای کسبوکار را به منبعی برای خلق ارزش اقتصادی تبدیل کرد؟ نکته مهم این است که درآمدزایی از داده الزاماً به معنای فروش اطلاعات به شرکتهای دیگر نیست. گاهی ارزش واقعی داده زمانی ایجاد میشود که از آن برای بهتر کردن محصول فعلی، شناخت دقیقتر مشتری یا کمک به تصمیمگیری کسبوکار استفاده کنیم.
وقتی داده به رشد درآمد تبدیل میشود
گروه موسیقی یونیورسال (UMG) نمونهای از شرکتی است که توانسته از دادههای خود برای رشد کسبوکار استفاده کند. این شرکت با هنرمندان و گروههای موسیقی متعددی همکاری میکند و اطلاعات زیادی درباره فروش، تجارت الکترونیک، شبکههای اجتماعی، کمپینهای بازاریابی و رفتار طرفداران در اختیار دارد.
چالش اصلی این بود که این اطلاعات از منابع مختلف جمعآوری میشدند و استفاده از آنها برای شناسایی فرصتهای رشد، کار سادهای نبود. تیم داده و تحلیل یونیورسال این اطلاعات را در ابزاری به نام FAME یکپارچه کرد؛ ابزاری که به هنرمندان و شرکای تجاری کمک میکرد رفتار طرفداران را بهتر بشناسند و اقدامات بازاریابی مناسبتری انجام دهند.
این ابزار فقط اطلاعات را در یک گزارش جمع نکرد؛ بلکه به شناسایی فرصتها و پیشنهاد اقدامات بعدی نیز کمک کرد. نتیجه، افزایش تعامل طرفداران، بهبود نرخ تبدیل کمپینها و رشد بیش از ۳۰ درصدی درآمد کانالهای تجارت الکترونیک بود.
این مثال نشان میدهد که ارزش داده صرفاً به حجم آن وابسته نیست. داده زمانی به یک دارایی اقتصادی تبدیل میشود که بتوان از آن برای حل یک مسئله واقعی و بهبود عملکرد کسبوکار استفاده کرد.
از کجا باید شروع کرد؟
یکی از اشتباهات رایج شرکتها این است که پیش از مشخص کردن هدف تجاری، سراغ ساخت زیرساختهای پیچیده داده میروند. ممکن است چند سال برای ایجاد یک پلتفرم داده سرمایهگذاری کنند، اما در نهایت هنوز ندانند چه محصولی باید بسازند، چه کسی حاضر است بابت آن پول بپردازد یا این محصول قرار است چه نیازی را برطرف کند.
برای جلوگیری از این اتفاق، بهتر است مسیر را با سه پرسش استراتژیک شروع کنیم.
۱. چه کسی حاضر است بابت دادههای ما ارزش دریافت کند؟
پیش از هر سرمایهگذاری، باید مشخص کنیم چه کسی میتواند از دادههای ما استفاده کند و این اطلاعات چه مسئلهای را برای او حل میکنند.
در بسیاری از موارد، بهترین نقطه شروع مشتریان و تأمینکنندگان فعلی کسبوکار هستند. این گروهها با صنعت، محصولات و فرایندهای شرکت آشنایی دارند و نیازهایشان نیز تا حدی شناخته شده است. به همین دلیل، شناسایی کاربردهای ارزشمند داده در همکاری با آنها معمولاً سادهتر از جستوجوی مشتریان کاملاً جدید است.
برای مثال، یک خردهفروش ممکن است اطلاعات دقیقی از الگوی خرید مشتریان داشته باشد. این اطلاعات میتواند به برندهای تأمینکننده کمک کند تا تقاضا را بهتر پیشبینی کنند، محصولات مناسبتری عرضه کنند یا اثربخشی فعالیتهای بازاریابی خود را بسنجند. در چنین شرایطی، داده فقط یک دارایی داخلی نیست؛ میتواند به ابزاری برای ایجاد ارزش مشترک میان خردهفروش و تأمینکنندگان تبدیل شود.
البته لازم نیست از همان ابتدا یک محصول دادهای کامل بسازیم. میتوانیم با گفتوگو با مشتریان، شناسایی نیازهای آنها و اجرای یک پروژه محدود شروع کنیم. اگر مشخص شود که چند مشتری به یک نوع تحلیل یا خدمت مشابه نیاز دارند، میتوان آن خدمت را بهتدریج توسعه داد.
بهجای اینکه از داده شروع کنیم، باید از مسئله مشتری شروع کنیم.
۲. از دادهها مستقیماً درآمد کسب کنیم یا از آنها برای تقویت کسبوکار استفاده کنیم؟
پس از شناسایی کاربرد داده، باید تصمیم بگیریم که ارزش آن چگونه به کسبوکار بازمیگردد. بر اساس چارچوب مقاله HBR، دو مسیر اصلی وجود دارد: درآمدزایی مستقیم و درآمدزایی غیرمستقیم.
در درآمدزایی مستقیم، شرکت بابت دسترسی به داده، تحلیل یا خدمات مبتنی بر آن هزینه دریافت میکند. این مدل میتواند به شکل اشتراک، خدمات تحلیلی یا فروش یک محصول دادهای ارائه شود. برای مثال، شرکت تسکو با استفاده از دادههای خرید مشتریان، خدمات تحلیل داده را برای برندهای مصرفی توسعه داد و این فعالیت در ادامه به کسبوکاری مستقل تبدیل شد.
در درآمدزایی غیرمستقیم، شرکت لزوماً برای خود داده هزینه جداگانهای دریافت نمیکند؛ بلکه از آن برای افزایش ارزش محصولات و خدمات موجود استفاده میکند. در این حالت، داده میتواند به بهبود تجربه مشتری، افزایش حفظ مشتری، کاهش هزینههای عملیاتی یا تقویت مزیت رقابتی کمک کند.
پلیاستیشن نمونهای از این رویکرد است. این شرکت اطلاعاتی درباره نحوه استفاده کاربران از بازیها و پلتفرم خود در اختیار سازندگان قرار داد تا بتوانند بازیهای بهتری تولید کنند. این کار از نظر استراتژیک به تقویت اکوسیستم بازیها کمک میکند؛ اکوسیستمی که موفقیت آن میتواند به افزایش تعامل کاربران و فروش بازیها منجر شود.
بنابراین، فروش مستقیم داده همیشه بهترین انتخاب نیست. گاهی استفاده از داده برای بهبود محصول اصلی، در بلندمدت ارزش بیشتری ایجاد میکند. انتخاب میان این دو مسیر باید بر اساس مدل کسبوکار، نیاز مشتریان و اهداف استراتژیک شرکت انجام شود.
۳. داده را در چه قالبی عرضه کنیم؟
وقتی مشخص شد چه کسی به داده نیاز دارد و قرار است چگونه از آن ارزش ایجاد کنیم، باید شکل مناسب پیشنهاد را انتخاب کنیم. مقاله HBR سه رویکرد اصلی را معرفی میکند.
فروش داده خام: در این روش، داده تقریباً بدون پردازش گسترده در اختیار خریدار قرار میگیرد. اجرای آن ممکن است برای فروشنده سادهتر باشد، اما خریدار باید خودش اطلاعات را پردازش و تحلیل کند. این مدل زمانی مناسبتر است که مشتری توانایی تحلیلی لازم را داشته باشد و دقیقاً بداند با داده چه کاری انجام میدهد.
ارائه خدمات تحلیل و بینش: در این روش، شرکت دادههای خود را تحلیل میکند و بهجای تحویل حجم زیادی از اطلاعات، نتیجهای قابل استفاده به مشتری ارائه میدهد. برای مثال، بهجای فروش اطلاعات خام تراکنشها، میتوان الگوهای خرید را تحلیل کرد و درباره تغییرات تقاضا یا رفتار مشتریان گزارش ارائه داد. این رویکرد همچنین میتواند به کاهش انتقال اطلاعات حساس کمک کند؛ البته به شرط آنکه ناشناسسازی و الزامات امنیتی بهدرستی رعایت شوند.
توسعه محصول آماده مبتنی بر داده: در این مرحله، داده و تحلیل به یک ابزار یا محصول قابل استفاده تبدیل میشوند؛ مانند داشبورد مدیریتی، پلتفرم تحلیلی یا ابزاری برای بهینهسازی تصمیمهای تجاری. مشتری دیگر صرفاً اطلاعات دریافت نمیکند، بلکه راهحلی دارد که به او کمک میکند کاری را بهتر انجام دهد.
شرکتها میتوانند از ارائه خدمات تحلیلی شروع کنند و پس از شناخت نیازهای تکرارشونده مشتریان، آنها را به محصولات استاندارد و مقیاسپذیر تبدیل کنند. برای مثال، اگر چندین مشتری به تحلیل مشابهی نیاز داشته باشند، ساخت یک داشبورد یا ابزار اختصاصی میتواند از ارائه جداگانه گزارش برای هر مشتری کارآمدتر باشد.
بهطور کلی، هرچه پیشنهاد از داده خام به سمت راهحلی کاملتر حرکت کند، امکان ارائه ارزش بیشتر به مشتری فراهم میشود؛ هرچند این مسیر به قابلیتهای فنی، تحلیلی و سازمانی قویتری نیاز دارد.
بدون زیرساخت مناسب، داده بهتنهایی کافی نیست
داشتن یک ایده جذاب برای درآمدزایی از داده، به معنای آمادگی برای اجرای آن نیست. دادههای ناقص، پراکنده یا کمکیفیت ممکن است به نتایج نادرست منجر شوند و اعتماد مشتریان را از بین ببرند.
شرکتها باید بتوانند اطلاعات را از منابع مختلف جمعآوری کنند، آنها را به شکلی منسجم سازماندهی کنند، کیفیتشان را بسنجند و تحلیلهای قابل اتکا ارائه دهند. بااینحال، لازم نیست همه این قابلیتها از ابتدا بهصورت کامل ساخته شوند. رویکرد مناسب این است که نیازهای اولویتدار مشتریان، مسیر توسعه زیرساخت را مشخص کنند و قابلیتهای فنی بهتدریج متناسب با کاربردهای واقعی گسترش یابند.
برای مثال، اگر هدف ارائه تحلیل رفتار مشتریان است، ابتدا باید مشخص شود چه اطلاعاتی برای این تحلیل ضروریاند، از کجا به دست میآیند و چگونه میتوان کیفیت آنها را بررسی کرد. سپس میتوان زیرساخت لازم برای جمعآوری، یکپارچهسازی و تحلیل دادهها را توسعه داد.
این ترتیب کمک میکند سرمایهگذاری فناوری با اهداف تجاری هماهنگ بماند و شرکت منابع خود را صرف ساخت قابلیتهایی نکند که هنوز کاربرد مشخصی ندارند.
حریم خصوصی؛ شرط لازم برای درآمدزایی پایدار
داده ممکن است فرصتهای درآمدی جدیدی ایجاد کند، اما استفاده نادرست از آن میتواند به اعتماد مشتریان، اعتبار برند و روابط تجاری آسیب بزند.
پیش از عرضه هر محصول یا خدمت مبتنی بر داده، باید مشخص شود که آیا استفاده از اطلاعات با توافقنامههای موجود، تعهدات شرکت در برابر مشتریان و الزامات قانونی سازگار است یا خیر. همچنین لازم است خطرهای امنیتی، اعتباری و نظارتی از ابتدای مسیر بررسی شوند.
در مواردی که اطلاعات حساس هستند، تجمیع و ناشناسسازی دادهها و ارائه بینش بهجای اطلاعات خام میتواند به کاهش برخی خطرها کمک کند؛ البته این اقدامات بهتنهایی جایگزین بررسی حقوقی و امنیتی متناسب با نوع داده و کاربرد آن نیستند.
درآمدزایی از داده زمانی پایدار خواهد بود که خلق ارزش اقتصادی با مسئولیتپذیری در قبال اطلاعات همراه باشد. از دست دادن اعتماد مشتری ممکن است هزینهای بهمراتب بیشتر از درآمد حاصل از یک معامله دادهای داشته باشد.
داده را به یک دارایی تجاری تبدیل کنید
دادههای کسبوکار میتوانند منبع درآمد جدیدی باشند، اما این اتفاق صرفاً با جمعآوری اطلاعات یا خرید ابزارهای تحلیلی رخ نمیدهد. شرکت باید بداند چه کسی از دادههایش ارزش دریافت میکند، چه مسئلهای قرار است حل شود، درآمد به شکل مستقیم یا غیرمستقیم ایجاد خواهد شد و مناسبترین قالب ارائه چیست.
برای شروع، لازم نیست یک پلتفرم بزرگ داده بسازید یا تمام اطلاعات موجود در سازمان را تجاریسازی کنید. کافی است یک مسئله مهم و مشخص را انتخاب کنید، با مشتریان یا شرکای فعلی درباره نیازهایشان گفتوگو کنید و یک کاربرد محدود را آزمایش کنید. اگر نتیجه ارزشمند بود، میتوانید آن را توسعه دهید و به یک خدمت یا محصول مقیاسپذیر تبدیل کنید.
در نهایت، سؤال اصلی این نیست که چه مقدار داده در اختیار داریم؛ سؤال این است که این دادهها چه ارزشی برای مشتری ایجاد میکنند و چطور میتوان آن ارزش را به یک مدل کسبوکار پایدار تبدیل کرد.



