
داستان خودکاری که بهای تمامشده را زیر سؤال برد
11 شهریور 1404خیلی از کسبوکارها تصور میکنند بهای تمامشده محصولاتشان را دقیق میدانند. مواد اولیه مشخص است، دستمزد محاسبه شده و بخشی از سربار هم بین محصولات تقسیم شده؛ بنابراین ظاهراً همهچیز روشن است.
اما مسئله اینجاست که دقیق بودن محاسبات لزوماً به معنی درست بودن منطق محاسبه نیست.
Robin Cooper و Robert S. Kaplan در مقاله معروف Measure Costs Right: Make the Right Decisions در Harvard Business Review نشان میدهند که روشهای سنتی تخصیص سربار میتوانند هزینه واقعی بعضی محصولات را بسیار کمتر یا بیشتر از واقعیت نشان دهند. این خطا فقط یک مشکل حسابداری نیست؛ میتواند قیمتگذاری، ترکیب محصولات، طراحی محصول و حتی تصمیمهای استراتژیک یک کسبوکار را منحرف کند.
داستان دو کارخانه خودکار
برای توضیح مسئله، مقاله از یک مثال ساده و درعینحال بسیار گویا استفاده میکند.
فرض کنید دو کارخانه هرکدام سالانه یک میلیون خودکار تولید میکنند.
کارخانه اول فقط یک مدل خودکار آبی تولید میکند. تولید ساده است، سفارشها تکراریاند، برنامهریزی پیچیدگی زیادی ندارد و دستگاهها مرتب برای محصولات مختلف تنظیم نمیشوند.
اما کارخانه دوم همان حجم تولید را در صدها مدل، رنگ و تیراژ مختلف تولید میکند؛ بخشی از محصولات پرتعدادند و بعضی فقط در تعداد بسیار کم ساخته میشوند.
اگر فقط تعداد واحد تولیدشده، مواد مصرفی یا ساعات کار را ببینیم، ممکن است تصور کنیم هزینه تولید این دو کارخانه تفاوت زیادی ندارد.
اما در واقع کارخانه دوم برای مدیریت این تنوع به برنامهریزی بیشتر، تنظیم دستگاهها، بازرسی، سفارش مواد، جابهجایی موجودی، پردازش سفارش و هماهنگی بیشتری نیاز دارد.
اینجاست که یکی از مهمترین نکات مقاله خودش را نشان میدهد:
پیچیدگی هم هزینه دارد.
ممکن است یک خودکار بنفش کمتیراژ از نظر مواد اولیه تفاوت چندانی با یک خودکار آبی نداشته باشد، اما منابع بسیار بیشتری از سازمان مصرف کند.
اگر این هزینهها صرفاً بر اساس تعداد تولید بین محصولات تقسیم شوند، بخشی از هزینه خودکار بنفش ممکن است روی دوش خودکار آبی بیفتد.
در نتیجه محصول پرتعداد و ساده، گرانتر از واقعیت و محصول پیچیده و کمتیراژ، ارزانتر از واقعیت دیده میشود. مقاله هشدار میدهد که این نوع سیستمها معمولاً سود محصولات پرتعداد را کمتر و سود محصولات تخصصی را بیشتر از واقعیت نشان میدهند.
وقتی محصول ظاهراً سودآور، واقعاً زیانده است
مشکل فقط این نیست که یک عدد اشتباه در گزارش حسابداری ثبت شود.
فرض کنید سیستم مالی به مدیر نشان میدهد یک محصول تخصصی حاشیه سود بسیار بالایی دارد. طبیعی است که مدیر بخواهد تولید و فروش آن را بیشتر کند.
اما اگر بخش مهمی از هزینههای تنظیم دستگاه، سفارش، کنترل کیفیت و پشتیبانی در بهای تمامشده آن محصول دیده نشده باشد، ممکن است کسبوکار در واقع با هر فروش بیشتر، زیان بیشتری ایجاد کند.
مقاله نمونهای از یک تولیدکننده شیرآلات صنعتی را بررسی میکند که سیستم سنتی هزینهیابی، بسیاری از محصولات کمتیراژش را بسیار سودآور نشان میداد. اما پس از محاسبه هزینهها بر اساس فعالیت، مشخص شد بیش از ۷۵ درصد محصولات شرکت زیانده بودند. در یکی از نمونهها، سربار یک محصول در سیستم قبلی حدود ۷.۳۰ دلار محاسبه شده بود، درحالیکه با روش مبتنی بر فعالیت به حدود ۷۷.۶۴ دلار رسید.
این اختلاف نشان میدهد که یک اشتباه در بهای تمامشده میتواند تصویر کاملاً اشتباهی از سودآوری محصول بسازد.
مشکل از «تعداد تولید» شروع میشود
یکی از دلایل اصلی این خطا این است که همه هزینهها با تعداد واحدهای تولیدشده تغییر نمیکنند.
فرض کنید برای تولید ۱۰۰ عدد از یک محصول باید دستگاه یک بار تنظیم شود و برای تولید ۱۰ هزار عدد از محصول دیگر هم یک بار تنظیم لازم باشد.
اگر هزینه این تنظیم یک میلیون تومان باشد، سهم هر واحد در محصول اول ۱۰ هزار تومان و در محصول دوم فقط ۱۰۰ تومان خواهد بود.
پس هزینههایی مثل Setup، سفارش، بازرسی یا پردازش سفارش بیشتر به Batch، تنوع و پیچیدگی وابستهاند تا تعداد واحدهای تولیدشده. مقاله این نوع هزینهها را در قالب «هزینه پیچیدگی» توضیح میدهد؛ هزینههایی که با افزایش تنوع محصول، مشتری، فناوری و کانال فروش رشد میکنند.
راهحل: Activity-Based Costing
راهکاری که مقاله پیشنهاد میکند Activity-Based Costing یا ABC است.
بهجای اینکه کل سربار را با یک فرمول عمومی بین محصولات تقسیم کنیم، باید ببینیم چه فعالیتهایی منابع سازمان را مصرف میکنند و هر محصول چه سهمی در ایجاد آن فعالیتها دارد.
مثلاً هزینه واحد خرید میتواند بر اساس تعداد سفارشهای خرید تخصیص داده شود. هزینه Setup بر اساس تعداد دفعات تنظیم دستگاه، هزینه کنترل کیفیت بر اساس تعداد بازرسیها و هزینه ارسال بر اساس تعداد Shipmentها.
سؤال اصلی دیگر این نیست که:
«چند واحد از این محصول تولید کردیم؟»
بلکه این است:
«این محصول برای تولید و فروش، چه مقدار از منابع سازمان را مصرف کرده است؟»
این تغییر نگاه میتواند تصویر واقعیتری از سودآوری محصولات ایجاد کند.
همه هزینهها را هم نباید روی محصول انداخت
یکی از نکات مهم مقاله این است که حتی در ABC هم نباید هر هزینهای را به محصولات منتقل کرد.
برای مثال، ظرفیت بلااستفاده نباید لزوماً به بهای تمامشده محصولات فعلی اضافه شود.
فرض کنید کارخانه برای تولید یک میلیون واحد ظرفیت دارد اما فقط ۵۰۰ هزار واحد تولید میکند. اگر کل هزینه ظرفیت را روی همین ۵۰۰ هزار واحد سرشکن کنیم، هزینه هر محصول مصنوعی بالا میرود.
بعد ممکن است شرکت قیمت را افزایش دهد؛ قیمت بالاتر تقاضا را کمتر کند، ظرفیت خالی بیشتر شود و دوباره هزینه واحد افزایش پیدا کند.
مقاله این وضعیت را نوعی Death Spiral میداند.
بنابراین هدف سیستم هزینهیابی این نیست که هر ریال هزینه را به هر شکل ممکن روی محصول بیندازیم؛ هدف این است که بفهمیم واقعاً چه چیزی باعث ایجاد هزینه شده است.
اگر محصول زیانده بود، باید حذفش کنیم؟
نه لزوماً.
ABC قرار نیست بهجای مدیر تصمیم بگیرد.
ممکن است یک محصول بهتنهایی سودآور نباشد، اما برای حفظ یک مشتری مهم یا فروش سایر محصولات ضروری باشد.
وقتی هزینه واقعی مشخص شد، مدیر میتواند گزینههای مختلفی را بررسی کند: افزایش قیمت، سادهسازی طراحی محصول، کاهش تعداد قطعات اختصاصی، تعیین حداقل سفارش، کاهش Setup یا حتی پذیرش آگاهانه زیان آن محصول به دلیل نقش استراتژیکش در سبد محصولات.
بنابراین ارزش واقعی ABC در این نیست که به ما بگوید «این محصول را حذف کن».
ارزشش این است که به ما نشان دهد:
واقعاً چه اتفاقی در کسبوکار در حال رخ دادن است.
بهای تمامشده فقط یک موضوع حسابداری نیست
شاید مهمترین پیام مقاله همین باشد.
بهای تمامشده فقط عددی نیست که واحد مالی برای گزارش سود و زیان محاسبه کند.
اگر این عدد اشتباه باشد، ممکن است شرکت:
محصول خوب را گران کند،
محصول بد را توسعه دهد،
مشتری سودآور را کنار بگذارد،
یا روی محصولی سرمایهگذاری کند که در واقع منابع سازمان را مصرف میکند و سودی نمیسازد.
همچنین شناخت هزینه واقعی فعالیتها میتواند روی طراحی محصول هم اثر بگذارد. وقتی مدیران متوجه شوند تنوع قطعات، سفارشهای خاص و Setupهای متعدد چقدر هزینه ایجاد میکنند، استانداردسازی، استفاده از قطعات مشترک و سادهسازی فرایندها اهمیت بیشتری پیدا میکند.
در نهایت، پیام مقاله بسیار ساده است:بهای تمامشده یک محصول فقط مواد اولیه + دستمزد + سهمی از سربار نیست.
باید بفهمیم هر محصول چه مقدار فعالیت، پیچیدگی و مصرف منابع برای سازمان ایجاد میکند.
شاید قبل از اینکه درباره سودآوری، قیمتگذاری یا حذف یک محصول تصمیم بگیریم، بهتر باشد یک سؤال مهمتر بپرسیم:
«آیا واقعاً بهای تمامشده این محصول را درست حساب کردهایم؟»



