
Marketing Myopia چیست؟ چرا باید کسبوکار را بر اساس نیاز مشتری تعریف کنیم؟
11 شهریور 1404
خیلی از کسبوکارها تصور میکنند دقیقاً میدانند چه چیزی میفروشند.
یک شرکت راهآهن میگوید «ما قطار داریم.»
یک رستوران میگوید «ما غذا میفروشیم.»
یک شرکت نرمافزاری میگوید «ما نرمافزار حسابداری میفروشیم.»
اما Theodore Levitt در مقاله مشهور Marketing Myopia یک سؤال ساده مطرح میکند که میتواند کل نگاه یک کسبوکار را تغییر دهد:
«شما واقعاً در چه کسبوکاری هستید؟»
ایده اصلی مقاله این است که بسیاری از شرکتها نه به این دلیل شکست میخورند که مشتری دیگر نیازی ندارد، بلکه چون کسبوکارشان را بیش از حد محدود و بر اساس محصول فعلی تعریف میکنند.
Levitt اسم این اشتباه را Marketing Myopia یا نزدیکبینی بازاریابی میگذارد.
یعنی شرکت آنقدر به چیزی که امروز تولید میکند نزدیک میشود که دیگر نمیتواند نیاز واقعی مشتری را ببیند.
داستان راهآهن؛ مردم قطار نمیخواستند، جابهجایی میخواستند
معروفترین مثال مقاله مربوط به صنعت راهآهن آمریکاست.
Levitt میگوید مشکل شرکتهای راهآهن این نبود که مردم دیگر سفر نمیکردند. اتفاقاً نیاز به حملونقل همچنان وجود داشت و حتی بیشتر هم شد.
مشکل این بود که شرکتهای راهآهن خودشان را در Railroad Business میدیدند، نه در Transportation Business.
یعنی فکر میکردند کاری که انجام میدهند «ارائه قطار» است.
درحالیکه مشتری اساساً به خود قطار علاقهای نداشت؛ چیزی که میخواست رسیدن از یک نقطه به نقطه دیگر بود.
وقتی خودرو، کامیون و هواپیما رشد کردند، نیاز مشتری از بین نرفت. فقط روشهای تازهای برای پاسخ به همان نیاز پیدا شد.
همین تفاوت ظاهراً کوچک در تعریف کسبوکار میتواند همهچیز را عوض کند.
اگر خودت را «شرکت قطار» بدانی، خودرو و هواپیما رقبایی بیرونی به نظر میرسند.
اما اگر خودت را «شرکت حملونقل» بدانی، همان فناوریها میتوانند مسیرهای جدید رشد باشند.
مشکل از جایی شروع میشود که عاشق محصولت میشوی
شرکتهای موفق معمولاً بعد از مدتی دچار یک خطر مهم میشوند: فکر میکنند چیزی که میفروشند آنقدر خوب، ضروری یا جاافتاده است که مشتری همیشه به آن نیاز خواهد داشت.
کمکم این باورها شکل میگیرند:
«بازار ما همیشه رشد میکند.»
«جایگزین واقعی برای محصول ما وجود ندارد.»
«اگر بیشتر و ارزانتر تولید کنیم، رشد میکنیم.»
«اگر محصولمان را بهتر کنیم، مشتری حتماً میماند.»
مشکل این باورها این است که همه آنها از زاویه شرکت شروع میشوند، نه مشتری.
ممکن است شرکت هر سال محصولش را بهتر کند، کیفیتش را بالا ببرد و هزینه تولیدش را پایین بیاورد، اما همزمان یک رقیب با روشی کاملاً متفاوت همان نیاز مشتری را بهتر حل کند.
در چنین شرایطی شرکت ممکن است محصول بهتری داشته باشد، اما همچنان بازار را از دست بدهد.
رقیب آیندهات شاید اصلاً شبیه تو نباشد
یکی از مهمترین پیامهای Marketing Myopia همین است.
رقیب شما الزاماً شرکتی نیست که دقیقاً همان چیزی را تولید میکند که شما تولید میکنید.
گاهی رقیب واقعی کسی است که همان نیاز مشتری را با یک روش دیگر حل میکند.
یک شرکت تاکسی فقط با شرکت تاکسی دیگر رقابت نمیکند؛ مترو، دوچرخه، حملونقل اشتراکی، دورکاری و حتی خدماتی که نیاز به سفر را کمتر میکنند میتوانند روی بازارش اثر بگذارند.
یک سینما فقط با سینمای کناری رقابت نمیکند؛ پلتفرمهای استریم، بازیهای ویدیویی و شبکههای اجتماعی هم برای زمان و سرگرمی مشتری رقابت میکنند.
یک رستوران هم فقط با رستوران دیگر رقابت ندارد. برای بعضی مشتریان، غذای آماده، سفارش آنلاین، آشپزی در خانه یا حتی فروشگاههای مواد غذایی میتوانند روش دیگری برای حل همان نیاز باشند.
پس اگر رقیب را فقط بر اساس «محصول مشابه» تعریف کنیم، ممکن است مهمترین تغییرات بازار را نبینیم.
فروش از محصول شروع میکند؛ بازاریابی از مشتری
Levitt در مقاله تفاوت مهمی بین Selling و Marketing مطرح میکند.
در نگاه فروشمحور، شرکت ابتدا محصول را میسازد و بعد میپرسد:
«چطور مشتری را قانع کنیم این محصول را بخرد؟»
نقطه شروع، محصول و نیاز شرکت به فروش است.
اما بازاریابی از سؤال متفاوتی شروع میشود:
«مشتری چه نیازی دارد و ما چطور میتوانیم آن را بهتر حل کنیم؟»
این تفاوت بسیار مهم است.
در نگاه اول، هدف این است که چیزی که داریم را بیشتر بفروشیم.
در نگاه دوم، حتی ممکن است به این نتیجه برسیم که محصول فعلی باید تغییر کند، سرویس جدیدی ایجاد شود یا مدل کسبوکار عوض شود.
پس میتوان تفاوت را خیلی ساده اینطور گفت:
فروش میپرسد: چطور چیزی که ساختهایم را بفروشیم؟
بازاریابی میپرسد: چه چیزی بسازیم که مشتری واقعاً بخواهد؟
حتی تحقیقات مشتری هم میتواند محصولمحور باشد
یکی از نکات جالب مقاله این است که داشتن تحقیقات بازار لزوماً به معنی مشتریمحور بودن نیست.
Levitt درباره صنعت خودروسازی توضیح میدهد که شرکتها هزینه زیادی برای تحقیقات مشتری صرف میکردند، اما گاهی سؤال اصلیشان چیزی شبیه این بود:
«از بین خودروهایی که ما تصمیم گرفتهایم بسازیم، کدام را بیشتر دوست دارید؟»
در ظاهر مشتری در مرکز تحقیق قرار دارد، اما چارچوب اصلی را همچنان شرکت تعیین کرده است.
سؤال عمیقتر این است:
«مشتری واقعاً چه نوع جابهجایی میخواهد؟»
یا حتی:
«آیا اصلاً خودرو بهترین پاسخ برای این نیاز است؟»
همین تفاوت نشان میدهد که یک کسبوکار میتواند دائماً از مشتری نظرسنجی کند و همچنان دچار Marketing Myopia باشد.
اگر همه سؤالها فقط درباره بهتر کردن محصول فعلی باشند، ممکن است نیازهای جدید یا راهحلهای جایگزین هیچوقت دیده نشوند.
مشتری محصول را نمیخواهد؛ نتیجه را میخواهد
اگر بخواهیم کل منطق مقاله را در یک جمله خلاصه کنیم، میشود گفت:
مشتری محصول شما را برای خودِ محصول نمیخواهد؛ آن را برای نتیجهای که برایش ایجاد میکند میخواهد.
کسی بلیت قطار نمیخرد چون عاشق قطار است؛ میخواهد به مقصد برسد.
کسی نرمافزار حسابداری نمیخرد چون به نرمافزار علاقه دارد؛ میخواهد کنترل بیشتری روی امور مالی داشته باشد.
کسی بیمه نمیخرد چون از قرارداد بیمه لذت میبرد؛ میخواهد ریسک و نگرانی کمتری داشته باشد.
کسی رستوران نمیرود فقط برای دریافت یک بشقاب غذا؛ ممکن است دنبال تجربه، راحتی، معاشرت یا صرفهجویی در زمان باشد.
وقتی کسبوکار از این زاویه به محصولش نگاه کند، تعریف بازارش هم تغییر میکند.
و وقتی تعریف بازار تغییر کند، هم رقبا متفاوت دیده میشوند و هم فرصتهای رشد.
محصول خوب هنوز مهم است؛ اما کافی نیست
Marketing Myopia به این معنی نیست که محصول، کیفیت یا فناوری اهمیتی ندارند.
اتفاقاً کسبوکار باید محصولش را بهتر کند.
اما Levitt هشدار میدهد که بهبود محصول نباید جای شناخت مشتری را بگیرد.
ممکن است شرکت از نظر فنی محصول فوقالعادهای بسازد، قابلیتهای جدید اضافه کند و بهترین مهندسان را داشته باشد، اما اگر مشتری دیگر آن مسئله را به همان شکل قبلی نبیند، تمام این بهبودها ممکن است ارزش چندانی ایجاد نکنند.
بنابراین قبل از اینکه بپرسیم:
«چه قابلیت دیگری به محصول اضافه کنیم؟»
بهتر است بپرسیم:
«کدام مشکل مشتری هنوز خوب حل نشده؟»
این فقط مسئولیت تیم مارکتینگ نیست
Levitt Marketing Myopia را فقط یک مشکل بازاریابی نمیداند.
این مسئله به نحوهای برمیگردد که مدیریت ارشد، هویت و مأموریت شرکت را تعریف میکند.
اگر مدیرعامل شرکت را فقط بر اساس محصول فعلی تعریف کند، تمام سازمان هم به همان سمت حرکت میکند.
سرمایهگذاریها، تحقیقات، استخدامها و برنامه توسعه همه حول همان محصول شکل میگیرند.
اما اگر کسبوکار بر اساس نیاز مشتری تعریف شود، سازمان انعطاف بیشتری پیدا میکند.
در آن صورت محصول فعلی فقط یکی از روشهای پاسخ به نیاز مشتری است، نه هویت تغییرناپذیر شرکت.
این نگاه باعث میشود شرکت راحتتر فناوری جدید، بازار جدید یا مدل کسبوکار تازهای را ببیند.
چه زمانی باید نگران Marketing Myopia باشیم؟
اگر یک شرکت دائماً درباره محصول خودش حرف میزند اما کمتر درباره تغییر نیاز مشتری صحبت میکند، احتمال نزدیکبینی بیشتر میشود.
اگر رقبا فقط بر اساس «شرکتهایی که محصول مشابه دارند» تعریف میشوند، احتمالاً تصویر بازار بیش از حد محدود است.
اگر تمام تحقیقات بازار فقط درباره بهتر کردن محصول فعلیاند، ممکن است پاسخهای مهمتری نادیده گرفته شوند.
و اگر جملهای مثل این در سازمان زیاد شنیده میشود:
«مشتری همیشه به این محصول نیاز خواهد داشت.»
شاید زمان خوبی باشد که دوباره تعریف کسبوکار را بررسی کنیم.
یک سؤال ساده که میتواند مسیر کسبوکار را عوض کند
شاید ماندگارترین بخش Marketing Myopia همین سؤال باشد:
«ما واقعاً در چه کسبوکاری هستیم؟»
برای پاسخ دادن، بهتر است نام محصول را کنار بگذاریم و از زاویه مشتری نگاه کنیم.
نه «چه چیزی میفروشیم؟»
بلکه:
چه مشکلی را حل میکنیم؟
چه نتیجهای برای مشتری ایجاد میکنیم؟
چه گزینههای دیگری میتوانند همان نتیجه را ایجاد کنند؟
اگر محصول فعلی ما فردا دیگر وجود نداشته باشد، مشتری برای حل این نیاز سراغ چه چیزی میرود؟
پاسخ این سؤالها ممکن است بازار واقعی کسبوکار را خیلی بزرگتر از چیزی نشان دهد که تا امروز تصور میکردیم.
و گاهی ممکن است نشان دهد که وقت تغییر محصول، مدل کسبوکار یا حتی مسیر اصلی شرکت رسیده است.
در نهایت، مشتری واقعاً چه چیزی میخرد؟
حرف اصلی Levitt بعد از بیش از شش دهه هنوز ساده و کاربردی است:
شرکتها زمانی به خطر میافتند که عاشق چیزی شوند که میفروشند و فراموش کنند چرا مشتری آن را میخرد.
محصول تغییر میکند.
فناوری تغییر میکند.
کانال فروش تغییر میکند.
رقبا تغییر میکنند.
اما کسبوکاری که نیاز واقعی مشتری را بفهمد، شانس بیشتری دارد که همراه با این تغییرات حرکت کند.
پس شاید قبل از اینکه جلسه بعدی را با این سؤال شروع کنیم:
«چطور فروش این محصول را بیشتر کنیم؟»
بهتر باشد سؤال بنیادیتری بپرسیم:
«مشتری واقعاً از ما چه میخواهد؟»
و بعد:



